Karaköy’de bir çıraktan üç kuşaklık pres imalatına

Karaköy’de bir çırak

Ali Şükrü Koçan 1933’te Rize Derepazarı’nda doğdu. Babasını ve kız kardeşini veremden kaybetti; annesi kese kâğıdı yapıp pazarda satarak geçinmeye çalışıyordu. Ailenin İstanbul’a tutunması için yola çıktığında on iki yaşındaydı.

Karaköy kalafat yerinde, gemi ve gemi motoru tamir eden bir tornacının yanında çırak oldu. Batı dillerinde mühendislik sözcüğüne adını veren motorlardı bunlar — alaylı makinecinin okulu. On yedi yaşında kalafat yerinde tanınmış bir ustaydı; komşu demirci dükkânlarından demir dövme ve şekillendirmeyi de orada öğrendi.

Ustasının yanındaki son işi, askeriyenin hurdaya çıkardığı bir gemiyi motoru ve vinç sistemiyle birlikte revize edip yeniden yüzdürmekti. İşi teslim ettiğinde hazırlığı çoktan bitmişti: ustası onu tren istasyonunda gözyaşlarıyla uğurladı.

Gitmeden önce dili öğrendi

Almanya’ya gitmeye karar verdiğinde gündüz atölyede çalışıp geceleri Almanca kursuna gitti. Takım tezgâhı üreten bir fabrikaya girdi; kalafat yerinin tanınmış ustasına uzun süre yalnızca çıraklık yaptırdılar. Gocunmadı.

Tornada da çalıştı, frezede de, borverkte de, montajda da — orada alışılmış bir şey değildi bu. Kısa sürede 700 kişilik fabrikanın ek mesailerde aranan adamı oldu; işi kolaylaştırmak için kimseye sormadan yaptığı değişiklikler yüzünden, haberi bile olmadan adını onur listesine astılar.

Üç yıl sonra Amerika’ya gitmek üzere ayrıldı. Türkiye’ye ailesini görmeye geldi, 1963’te evlendi ve bir daha gitmedi. Birlikte gitmeyi planladığı arkadaşı yıllar sonra ona köprü resimli bir kartpostal yolladı.

Öz-Koç kurulur

Çocukluk arkadaşı Ahmet Özer’le 60 m²’lik bir atölyede işe koyuldular; firmanın adı iki soyadından geldi. Amaç plastik eşya üretmekti, bunun için bir enjeksiyon makinesi yapmaya başladılar.

Makine daha bitmeden alıcısı çıktı. “Kendimize yine yaparız” deyip sattılar. Sonraki de satıldı, sonraki de. ÖZKOÇ hiç plastikçi olamadı — makine imalatçısı oldu.

Kısa sürede 300 m²’lik bir dükkâna geçtiler. O yılların yokluğunda cıvata ile somun bile hurdadan bulunuyor, teslim süreleri iki yılı buluyordu. “Gece yarılarına kadar çalışırdık. Peki çok mu para kazandık? Hayır.”

İlk yerli ön dolum valfi

O yıllarda melamin mutfak eşyası modaydı ama piyasadaki presler verimsizdi. Koçu aşağı hızlı indirmek için kocaman pompalar kullanılıyordu — oysa melamini sıkıştırmak için küçük bir pompa yetiyordu.

“Batıda ön dolum valfi diye bir şey olduğu bilinirdi, ama nedir, nasıl çalışır, nereden bileyim. Başladım araştırmaya.” Aylar süren deneme yanılmadan sonra valfi yaptı: koçun inişi için yerçekimi yetiyor, büyük pompalar devreden çıkıyordu. Kaynak bunu ilk yerli ön dolum valfi olarak kaydeder — kopya değil.

Sonuç ölçülebilirdi: piyasanın en iyi presi bir çevrimde 2 ürün veriyorken ÖZKOÇ presi önce 8, sonra 16 veriyordu. Melamin eşya birkaç yıl içinde lüks mağaza raflarından pazar tezgâhına indi. Aynı valf tasarımı bugün hâlâ kullanılıyor. “Pek çok pres üreticisi kopya etti. Olsun, etsinler — öncülüğün kaderi ve sorumluluğudur bu.”

İlk pres yurt dışına

İlk ihracat komşu bir ülkeyeydi. Presi koyacakları sandığı bir marangoza yaptırdılar; sandık kamyona yüklenirken parçalandı, presi güçlükle yere indirdiler.

“Makineyi yaptık, ihraç edeceğiz ama bir sandığı yapamadık.”

Güneşli: fabrikayı kendi elleriyle

Arsayı aldı, bina tasarımını tanıdık firmaların binalarını gezerek kendi yaptı. Çelik yapı, direkler, makaslar, vinç köprüleri, çerçeveler, hatta çelik kapılar — hepsi Rami’deki dükkânda üretilip kamyonla taşındı. Ne vinç vardı ne de vinç kiralayacak para.

Akşam beşte işten çıkıp çocuklarıyla inşaata gidiyordu. İlkokul ve ortaokul çağındaki Ali Erdem ile Cem, montajda ve kaynakta babalarına yardım etti.

Yeni açılan yol fabrikanın girişini 5 m aşağıdan kesince taşınma bekledi: binaya 1986’da girildi.

Sıvama presleri ve termal taban

Çelik tencere üretimi yaygınlaşınca sıvama presleri gerekti. Ön dolum valfini bu preslere de uyguladı ve fark yine sayıyla ölçüldü: “Bir paslanmaz kâse o günün presleriyle en fazla 800 adet basılabiliyordu. Bizim makinemiz aynı kâseden 2.500 adet basabiliyordu.”

Tencere tabanına alüminyum yapıştırma — bugünkü adıyla termal taban — o yıllarda kimsenin bilmediği bir işti; Avrupa’dan gelen yöntemler pahalıydı. Kendi alanı sayılmasa da merak etti, hidrolik presle ısı ve basınç altında yapılabileceğine inandı.

“Babam gündüz dükkânda bastığı örnekleri getirir, sobanın üstünde ısıtıp suda soğuturduk; akşamları yatana kadar işimiz buydu.” Bir yıl içinde yöntemi, parametreleri ve kalıp yapısını deneme yanılmayla buldu. Sektörde bugün yapılan taban yapıştırma işlemleri o çalışmanın devamıdır.

“Kıvrılamaz” denilen silindir

Silindirler, kendi buldukları bir yöntemle haddelenmiş sacın kıvrılmasıyla üretiliyordu. Bilinen kıvırma yöntemleriyle o et kalınlığı o kadar küçük çapa kıvrılamaz sayılırdı.

Avrupalı bir hidrolik pres firması 2.000 mm strokta, 600 ton’luk bir pres silindiri sipariş etti. İmalat sürerken firmanın mühendislerinden biri endişeyle aradı: hesaplamışlar, bunun mümkün olmadığına karar vermişlerdi. Cevap, o silindirlerin otuz yıldır bu yöntemle yapıldığıydı. Silindir yapıldı ve gönderildi.

“Hatalarımız oldu ama korkmadık, geri adım atmadık. ‘Bu Avrupa’da bile yapılmıyor, bize mi kaldı yapmak’ demedik. Yeni ve farklı olandan korkmayın.”

“Senin işini ancak Ali Şükrü Bey halleder”

Bir gün eski bir müşteri presinden ne kadar memnun olduğunu anlatıp çıktı. Odada bekleyen öteki ziyaretçi tanıdık değildi: Türk ordusu için kompozit koruma malzemesi üretimine çözüm arayan emekli bir subaydı.

“Bizi nereden buldunuz?” diye sorulduğunda verdiği cevap şuydu: “Nereye gitsem ‘senin işini ancak Ali Şükrü Bey halleder’ dediler. Neden öyle dediklerini az önce şahit olduğum sohbet açıklıyor zaten.”

Kompozit esaslı koruma levhası ve miğfer üretiminde kullanılan pres teknolojisi böyle başladı.

Hadımköy ve üç kuşak

Hadımköy tesisinin inşaatında çocukları babalarının modelini izledi. Ali Erdem ve Cem, ilkokul yaz tatillerinden beri atölyedeydi: “Bizim oyun alanımız atölye, oyuncaklarımız metal parçalardı.” İkisi de makine mühendisi oldu.

Ali Şükrü Koçan ilkokul mezunuydu. Sipariş vermeye gelen mühendisler hangi okuldan mezun olduğunu sorduğunda cevabı duyunca şaşırırlardı. Çok sayıda çırak, usta ve mühendis yetiştirdi.